Licht verstandelijke beperking (LVB)

Hieronder staan bronnen vermeld met informatie over wat een LVB is, wat daarvan de belangrijkste kenmerken zijn, hoe een LVB herkend kan worden en hoe iemand daar vervolgens op kan aansluiten in de communicatie en bejegening.

Volgens de internationale definities van de DSM-5 en de American Association on Intellectual and Developmental Disabilities (AAIDD) wordt een LVB gekenmerkt door significante beperkingen in de cognitieve ontwikkeling en in de adaptieve vaardigheden die in de ontwikkelingsperiode ontstaan. De AAIDD specificeert dit laatste en spreekt van voor het 22e levensjaar.

Concreet gezien gaat het wat betreft de cognitieve beperkingen om een totale IQ-score tussen de 50 en 70/75. In Nederland kunnen mensen met een IQ-score tussen de 70 en 85, en die dus niet verstandelijk beperkt zijn, maar wel (ernstige) bijkomende problemen met de adaptieve vaardigheden hebben, eveneens gebruikmaken van de zorg voor mensen met een LVB. Volgens die praktijkdefinitie, die ook in dit overzicht wordt aangehouden, wordt een LVB dus gekenmerkt door een IQ-score tussen ongeveer 50-85 en significante beperkingen in de adaptieve vaardigheden.

 

Hieruit blijkt dat een lagere IQ-score alleen niet volstaat om te spreken van een LVB. De adaptieve vaardigheden zijn daarvoor minstens zo belangrijk. Daarnaast biedt inzicht in de adaptieve vaardigheden van iemand ook meer ingangen om de ondersteuningsbehoefte te bepalen.

Kenmerken van een LVB

Publicatie: Jeugdigen en (jong)volwassenen met een licht verstandelijke beperking – Landelijk Kenniscentrum LVB

In deze publicatie staan de kenmerken van een LVB vrij uitgebreid beschreven. Ook wordt ingegaan op hoe in diagnostiek en behandeling op de LVB kan worden aangesloten.

Wat is een licht verstandelijke beperking? – Expertisepunt VB

Op deze website staat informatie over wat een LVB is, maar ook hoe een LVB te herkennen, en hoe de communicatie en benadering daarop aan te sluiten.

Kennisbundel LVB – Doelgroep (LVB) – Vilans

Deze website gaat in op verschillende aspecten van een LVB, waaronder een doelgroepbeschrijving.

LVB-ers die uit balans zijn: Hoe herken je ze, hoe ga je ermee om? – Whitepaper van MEE

Deze publicatie beschrijft de kenmerken van een LVB uitgebreid, waarbij ook expliciet wordt stilgestaan bij het sociaal-emotioneel functioneren van mensen met een LVB. Ook worden er handvatten geboden voor de omgang met mensen met een LVB.

Signaleren van een LVB

Handreiking (vroeg)signalering van een licht verstandelijke beperking (LVB) en zwakbegaafdheid (versie 2017) – Landelijk Kenniscentrum LVB.

In deze publicatie staat informatie over wat een LVB is, tips over hoe een LVB te herkennen, te screenen en te onderzoeken/diagnosticeren, inclusief links naar de instrumenten die daarvoor kunnen worden ingezet.

Brochure Hoe herken ik mensen met een lichte verstandelijke beperking (LVB) – De Borg

In deze brochure staan o.a. tips over hoe een LVB herkend kan worden.

LVB – Bewustwording en herkenning – Expertisepunt VB

Op deze al eerder genoemde website staat ook informatie over hoe een LVB te herkennen is.

E-learning Herkennen van een LVB – GGZ Ecademy (alleen voor leden)

Dit leertraject is voor iedereen (maar vooral uitvoerend medewerkers in de GGZ) die meer wil weten over wat een LVB is en hoe je een LVB kunt herkennen.

Screenen op een LVB

Een overzicht van screeningsinstrumenten staat in de Handreiking (vroeg)signalering van een licht verstandelijke beperking (LVB) en zwakbegaafdheid (versie 2017) – Landelijk Kenniscentrum LVB.

Een aantal specifieke screeningsinstrumenten staat hieronder vermeld. De meeste brengen het niveau van zelfredzaamheid en /of adaptieve vaardigheden in beeld. Afgeraden wordt om de SRZ-P af te nemen, omdat die verouderd is en er nu recenter ontwikkelde en gevalideerde instrumenten in te zetten zijn. We eindigen met twee instrumenten die inzicht geven in de mate van zelfredzaamheid.

SCIL – Screener voor intelligentie en licht verstandelijke beperking (te bestellen via Hogrefe)

SCIL is een korte screeningslijst om snel te screenen op een mogelijke LVB. In 90% wordt een LVB correct voorspeld.

VGGnet heeft een overzicht gemaakt van de stappen die vervolgens (binnen de GGZ) genomen kunnen worden nadat de SCIL is afgenomen.

ADAPT – vragenlijst voor adaptief gedrag

De ADAPT is een korte observatievragenlijst om adaptieve vaardigheden van volwassenen (16+) in kaart te brengen. De ADAPT meet met 62 items (verdeeld over 8 schalen) vaardigheden die belangrijk zijn voor het (onafhankelijk) functioneren in onze maatschappij, zoals vaardigheden op het gebied van persoonlijke hygiëne, sociale contacten of het omgaan met geld en post.

ABAS-3 Schaal voor adaptief gedrag

De ABAS-3 brengt het adaptieve gedrag van kinderen en volwassenen in kaart, zoals communicatie en sociaal contact, vrijetijdsbesteding, het zorgen voor de eigen gezondheid en veiligheid, of het uitvoeren van activiteiten in een thuis- of schoolomgeving. Voor volwassenen (18-80 jaar) is er een zelfrapportagevragenlijst en een informantenrapportagevragenlijst.

Zelfredzaamheid

De Zelfredzaamheidsmatrix en de Krachtenwijzer worden vaak ingezet bij mensen met een LVB en geven inzicht in hoe zelfredzaam iemand is en in welke mate iemand ondersteuning nodig heeft.

Zelfredzaamheidmatrix (ZRM)

Met de Zelfredzaamheid-Matrix (ZRM) kan de mate van zelfredzaamheid van cliënten eenvoudig en volledig worden beoordeeld.

Krachtenwijzer

De Krachtenwijzer is een digitale tool, gebaseerd op de ZRM, en geeft een gedetailleerd beeld van de zelfredzaamheid van een persoon op verschillende levensgebieden. Op basis daarvan kan samen doelgerichte en passende ondersteuning worden ingezet.

Communicatie en benadering/bejegening aanpassen aan een LVB

Aan het uiterlijk van iemand is vaak niet te zien dat iemand functioneert op het niveau van een LVB. Daardoor worden mensen met een LVB nogal eens op een hoger niveau ingeschat en aangesproken (van weten, kunnen en aankunnen) dan waartoe ze werkelijk in staat zijn. Ze worden dan overvraagd, wat kan leiden tot stress, wat (zeker als het vaak en langdurig voorkomt) vervolgens weer kan leiden tot allerlei emotionele problemen en gedragsproblemen. Naast het herkennen van een LVB is het dus ook belangrijk om in de communicatie en bejegening rekening te houden met een LVB. In deze paragraaf linken we naar bronnen die daar concrete aanbevelingen voor doen.

Communicatie en benadering – Expertisepunt VB

Deze al eerder genoemde website besteedt op deze subpagina aandacht aan hoe communicatie en benadering op een LVB aangesloten kunnen worden.

Factsheet Eenvoudige taal voor laaggeletterden – Stichting lezen en schrijven

In deze factsheet van de website van de Stichting Lezen en Schrijven staan tips om in eenvoudige taal te schrijven.

Taal voor allemaal

Taal voor allemaal (Tva) maakt informatie voor iedereen passend: zoveel mogelijk mensen begrijpen de boodschap én voelen zich aangesproken door de vormgeving. Ze bieden o.a. workshops aan, maar ook boekjes, zoals een boekje Schrijven in Tva – bedoeld voor mensen met zeer lage taalvaardigheden en een boekje Schrijven in Tva+bedoeld voor mensen met lage taalvaardigheden.

Handreiking begeleiden van ouders met een LVB en multiproblematiek

In hoofdstuk 3 van deze handreiking staan tips om in de communicatie aan te sluiten op de LVB. In hoofdstuk 2 (p. 28) staat beschreven welke aspecten belangrijk zijn in de houding van een professional (in deze publicatie, de gezinsbegeleider) om tot een goede en constructieve (werk)relatie met iemand met een LVB te komen.

E-learning Omgaan met cliënten met een LVB – GGZ Ecademy (alleen voor leden)

Dit leertraject is voor iedereen (maar vooral uitvoerend medewerkers in de GGZ) die meer wil weten over hoe om in de omgang aan te sluiten op een LVB en waar rekening mee moet worden gehouden.

E-learning Grondhouding t.o.v. cliënten met een LVB – GGZ Ecademy (alleen voor leden)

Dit leertraject biedt een verdieping op de e-learnings over het herkennen van en omgaan met cliënten met een LVB. Het beoogt professionals te helpen om een juiste grondhouding aan te nemen wanneer gewerkt wordt met cliënten met een LVB.

Aansluiten op de sociaal-emotionele ontwikkeling

Voor een goede ondersteuning van een persoon met een LVB is het ook belangrijk dat aangesloten wordt op zijn/haar niveau van sociaal-emotionele ontwikkeling, om overvraging op het gebied van aankunnen te voorkomen. Hieronder besteden we aandacht aan wat de sociaal-emotionele ontwik-keling is, hoe het in kaart kan worden gebracht en hoe de ondersteuning daarop kan aansluiten.

 

Handboek emotionele ontwikkeling en verstandelijke beperking (te bestellen, maar klik hier voor de inhoudsopgave en hoofdstuk 1)

Dit boek gaat in op de theoretische kaders van emotionele ontwikkeling en op de diagnostiek en ondersteuning.

Bronnen over sociaal-emotionele ontwikkeling

In onderstaande publicaties staat beschreven wat de sociaal-emotionele ontwikkeling is, uit welke fasen het bestaat en welke begeleidingsstijl bij welke fase past.

Sociaal-emotionele ontwikkeling: Omschrijving fasen en bijbehorende begeleidingsstijl

In deze publicatie uit  2008 staat een omschrijving van de verschillende fasen van de sociaal-emotionele ontwikkeling. Uitgangspunt daarbij is de fasen zoals beschreven Došen.

 

Artikel: Emotionele ontwikkeling en verstandelijke beperking vanuit ontwikkelingsdynamisch perspectief: State of the art.

Dit artikel uit 2019 brengt een overzicht van de meest recente ontwikkelingsdynamische inzichten over de verbinding tussen verstandelijke beperking en emotionele ontwikkeling. Het gaat o.a. in op de definiëring van een aantal concepten en op assessment/diagnostiek en ondersteuning.

LVB-ers die uit balans zijn: Hoe herken je ze, hoe ga je ermee om? – Whitepaper van MEE

In deze publicatie wordt expliciet stilgestaan bij het sociaal-emotioneel functioneren van mensen met een LVB. Ook worden er handvatten geboden voor de omgang met mensen met een LVB.

Meetinstrumenten

Onderstaande twee instrumenten kunnen ingezet worden om de sociaal-emotionele ontwikkeling in kaart te brengen.

SEO-R2 Schaal voor het in kaart brengen van de Emotionele ontwikkeling van mensen met een verstandelijke beperking – Revised (2017).

Dit instrument beoogt de emotionele ontwikkeling in te schalen van mensen met een verstandelijke beperking. De basis is de ‘normale’ emotionele ontwikkeling tussen 0-12 jaar.

ESSEON-R Schaal voor het sociaal-emotioneel ontwikkelingsniveau (2014)

Met dit instrument kan het sociaal-emotionele ontwikkelingsniveau in kaart worden gebracht bij kinderen en volwassenen met een ontwikkelingsleeftijd van 0 tot 14 jaar.

Methoden voor een positieve alledaagse ondersteuning/begeleiding

Een positieve alledaagse ondersteuning en/of begeleiding (of een goed pedagogisch klimaat) is niet alleen een voorwaarde voor een succesvolle behandeling, maar ook om emotionele en gedragspro-blemen te voorkomen of te verminderen. Als iemand zich niet veilig en op zijn gemak voelt, zal dat negatieve gevolgen hebben voor zijn welbevinden.

Een positieve ondersteuning/begeleiding wordt bevorderd door in de communicatie en bejegening aan te sluiten op de LVB en op het niveau van de sociaal-emotionele ontwikkeling (zie hiervoor).

Daarnaast is er een aantal methoden dat bij mensen met een (L)VB in de praktijk wordt ingezet. In het Handboek verstandelijke beperking – vijfentwintig succesvolle methoden (te bestellen) staan 25 methoden die kunnen worden ingezet bij mensen met een verstandelijke beperking. Een aantal daarvan is gericht op de alledaagse ondersteuning of begeleiding van mensen met een LVB en wordt vaak ingezet. Die geven we hieronder apart weer met links naar meer informatie over die methode.

  1. Informatie over de effectiviteit van een methode is echter niet altijd bekend. Voordat een methode wordt ingezet, adviseren we daarom dat een behandelaar zich eerst goed verdiept in de methode en wat bekend is over effectiviteit.

Oplossingsgericht werken

Oplossingsgericht werken is niet specifiek ontwikkeld voor mensen met een LVB, maar wordt breder ingezet. Het focust op oplossingen en niet op problemen, schept optimisme, hoop en een positief toekomstperspectief voor de cliënt. Het draagt bij aan een goede samenwerking tussen cliënt en professional. Het maakt gebruik van de aanwezige hulpbronnen en mogelijkheden van de cliënt. Die kracht wordt ingezet om een verandering te laten plaatsvinden in de richting die de cliënt wenst.

 Algemene informatie over oplossingsgericht werken

Op deze drie websites is algemene informatie te vinden over oplossingsgericht werken.

Website Institute for solution-focused therapy (Engelstalig – algemeen)

Op de website van Movisie staat methodebeschrijving voor professionals in het sociaal werk.

Ook op de website van het Nederlands Jeugdinstituut staat een methodebeschrijving Oplossingsgericht werken.

Oplossingsgericht werken en LVB

Handboek oplossingsgericht werken met licht verstandelijk beperkte cliënten (te bestellen)

Dit handboek is gericht op ondersteuning aan cliënten met een LVB.

Daarnaast is er nog het boek De oplossingsgerichte begeleider (te bestellen) die bedoeld is voor begeleiders van cliënten met een LVB.

Gentle teaching

Bij Gentle Teaching ligt het accent niet op het afleren van ‘ongewenst gedrag’, maar op het ontwikkelen van onvoorwaardelijke relaties. Als de relatie met iemand met een (L)VB goed en onvoorwaardelijk is, kunnen we hem op een veilige en liefdevolle manier helpen problemen op te lossen zonder dat dat voor hemzelf of de omgeving schadelijk is.

Op de website https://www.gentleteaching.nl wordt meer informatie over deze methode gegeven.

In de databank Interventies met geschikte interventies voor o.a. de gehandicaptenzorg staat ook een beschrijving van Gentle teaching.

Triple-C

Triple-C is een visie en een methodiek voor de begeleiding en behandeling van mensen met een (verstandelijke) beperking, die daarnaast gedragsproblemen of psychische problemen hebben. De drie C’s van Triple-C staan voor Cliënt, Coach en Competentie. Coaches (begeleiders) ondersteunen cliënten door op basis van een onvoorwaardelijke ondersteuningsrelatie samen competenties op te bouwen. Op de website van ASVZ staat meer informatie over Triple-C, waaronder links naar verschillende publicaties en downloads.

 

Motiverende gespreksvoering

Motiverende Gespreksvoering (MGV) wordt door de grondleggers, Miller en Rollnick, gedefinieerd als een op samenwerking gerichte gespreksstijl die iemands eigen motivatie en bereidheid tot verandering versterkt. Het gaat om de intrinsieke motivatie van de persoon zelf. Klik hier voor een samenvatting van MGV. In onderstaande bronnen wordt verder uiteengezet wat MGV is en hoe het kan worden in gezet bij mensen met een LVB.

Artikel – Motiverende gespreksvoering bij mensen met een lichte verstandelijke beperking (Frielink et al. (2014), Orthopedagogiek: Onderzoek en Praktijk, 53(2), 36-48.)

Artikel Effectiviteit van een training motiverende gespreksvoering voor begeleiders van mensen met een licht verstandelijke beperking en ernstige gedragsproblemen: Een pilotstudy (De Jonge et al. (2016). Directieve Therapie, 36(3), 220-235.)

Artikel Hulpverlening en motivatie bij (jong)volwassenen functionerend op licht verstandelijk beperkt niveau (Van Diggelen & Van der Hout (2015). Onderzoek & Praktijk, 15(2), 18-26).

Leertraject motiverende gespreksvoering bij cliënten met een LVB – GGZ Ecademy (alleen voor leden)

Andere bronnen over LVB

In onderstaande bronnen (boeken en websites) worden veel verschillende aspecten van een LVB beschreven. De specifieke aspecten (kenmerken LVB etc.) die hiervoor zijn genoemd, zijn daar vaak onderdeel van. Maar omdat deze bronnen veel meer dan dat omvatten, staan ze hier onder de noemer ‘andere bron’.

Boek: Kompas Licht Verstandelijke Beperking (opvolger van de Kleine Gids over LVB) – te bestellen

Dit boek uit 2016 beschrijft uit wat een LVB is, wat de kenmerken en mogelijke oorzaken ervan zijn, maar gaat ook in op bijkomende problematiek, en hoe ondersteuning te bieden aan mensen met een LVB.

Boek: Vakwerk! Handboek begeleiders 24-uurs-zorg die werken met cliënten met een lichte verstandelijke beperking en ernstige gedragsstoornissen en/of psychiatrische aandoeningen

Dit boek uit 2013 biedt een overzicht van alle facetten waarmee de begeleiders van deze cliënten te maken hebben. Het gaat om cliënten die een tijdelijke behandeling krijgen in één van de instellingen van De Borg, die langdurig verblijven in een instelling voor verstandelijk gehandicapten of in een justitiële inrichting, die in de GGZ worden behandeld of die thuis- of dakloos zijn.

Website: Expertisenetwerk LVB in Amsterdam

Website: Kennisplein Gehandicaptensector – themapagina Licht verstandelijke beperking

Leertrajecten GGZ Ecademy over LVB (Alleen voor leden)

In dit ‘thema-overzicht LVB’ staan allerlei (links) naar producten rondom LVB, waaronder de eerder genoemde e-learningmodules, maar ook over motiverende gespreksvoering en middelengebruik.

VGN Academie over LVB (Alleen voor leden van de VGN)

LKC LVB | Churchilllaan 11 | 3527 GV Utrecht | 030-7400400 | info@kenniscentrumlvb.nl